Er ligt in bijna elke hobbywerkplaats een verlanglijstje. Een grotere bandzaag, een vandiktebank, een frees met een fatsoenlijke tafel. Ik heb dat lijstje jarenlang bijgehouden en er af en toe iets van afgestreept, en ik ben er inmiddels van overtuigd dat ik de volgorde verkeerd had. Het geld dat ik aan mijn derde machine uitgaf, had beter naar afzuiging gekund. Niet omdat afzuigen leuker is, want dat is het niet, maar omdat het de enige investering in mijn schuur is die achteraf iets heeft veranderd aan hoe ik me na een zaterdag klussen voel.
Dat klinkt zwaarder dan het is. Ik heb het niet over een industriele installatie met leidingen door het plafond. Ik heb het over de vraag waar het stof blijft dat je maakt, en over het ongemakkelijke feit dat de meeste van ons daar geen antwoord op hebben. Het antwoord is namelijk: in de lucht, en daarna in je longen, in je gereedschapskist, op je afgelakte werkstuk en in de was die binnen te drogen hangt.
Het stof dat je ziet is niet het stof dat telt
Als je een plank doorzaagt, gebeuren er twee dingen tegelijk. Er vallen krullen en spaanders op de vloer, en er komt een wolk vrij die je nauwelijks opmerkt. Die krullen zijn onschuldig. Ze zijn zwaar, ze liggen binnen een minuut op de grond en je veegt ze aan het eind van de dag op. De wolk is het probleem. De fijnste fractie, deeltjes van een paar duizendste millimeter, zakt niet. Die blijft uren zweven en verspreidt zich door de hele ruimte, ook als je allang klaar bent en de deur dicht hebt getrokken. Wie zaterdagmiddag om vier uur zijn machines uitzet en zondagochtend de schuur weer binnenloopt, ademt nog steeds in wat hij de dag ervoor heeft gemaakt.
Wat het extra vervelend maakt, is dat niet alle houtstof hetzelfde is. Stof van hardhout zoals eiken en beuken staat in Nederland te boek als kankerverwekkend, en er geldt een wettelijke grenswaarde voor werknemers die eraan blootstaan. Het Arboportaal van het ministerie van Sociale Zaken beschrijft dat vrij nuchter, en dat nuchtere toontje is precies wat mij destijds wakker schudde. Thuisklussers vallen niet onder die regels, maar mijn luchtwegen weten dat niet. MDF is een verhaal apart: het snijdt in een verbazingwekkend fijne poeder uiteen en bevat lijm, en iedereen die ooit een middag MDF heeft gefreesd zonder afzuiging herkent de rauwe keel van de avond erna.
Ik heb jarenlang gedacht dat mijn hoestje in het najaar bij het seizoen hoorde. Dat was het niet. Het hoorde bij mijn schuur.
Waarom die bouwstofzuiger vaak niet doet wat je denkt
De meeste mensen die ik ken hebben iets van afzuiging. Een bouwstofzuiger met een slang aan de schuurmachine, of een zakkenfilter onder de afkortzaag. Dat is beter dan niets, en toch verdwijnt daarmee juist het verkeerde deel. Zo’n opstelling vangt de grove stukken, want die zijn zwaar en die volgen de luchtstroom braaf de slang in. Het fijne stof gaat mee de zuiger in en komt er aan de achterkant weer uit als de filtering niet fijn genoeg is. Je hebt dan geen stofafzuiging maar een stofverdeler: hij haalt het bij de machine weg en blaast het gelijkmatig door de ruimte.
Het verschil zit in de filterklasse. Een zuiger met een M-klasse filter houdt het fijne stof wel vast, een goedkope huishoudzuiger met een papieren zak niet. Bij de bouwmarkt, Gamma, Hornbach, Praxis en Karwei staan die M-klassezuigers gewoon in het schap, en bij Toolstation of Bouwmaat kun je ze ook los meenemen. Reken op een paar honderd euro, wat ongeveer gelijkstaat aan een instapmodel accuschroefmachine plus wat bits. Voor mij was dat de moeilijke som: ik moest een aankoop doen waarbij niets zichtbaar mooier werd.
Daarnaast helpt een tweede laag, en die is verrassend goedkoop. Een luchtreiniger die de fijne fractie uit de ruimte haalt kun je zelf maken van een boxventilator en een paar ovenfilters, of kant en klaar kopen. Hij vangt niet af bij de bron, hij ruimt op wat je gemist hebt. Dat is precies wat er nodig is, want zelfs de beste afzuiging bij de machine laat een kwart tot een derde ontsnappen.
De volgorde die ik nu zou aanhouden
Als ik opnieuw zou beginnen, en dat gun ik iedereen die net een hoek in de schuur heeft vrijgemaakt, zou ik het geld in deze volgorde uitgeven. Eerst afzuiging bij de bron, met een slang die daadwerkelijk op de machine past en niet met tape aan elkaar hangt. Dan een fatsoenlijk stofmasker, een FFP3 en niet zo’n papieren schelpje van vijftig cent, voor de klussen waar afzuigen simpelweg niet lukt. Dan pas de luchtreiniger, en dan pas de volgende machine.
Dat botst met hoe een werkplaats meestal groeit. Je koopt eerst het gereedschap, want daar maak je iets mee, en de rest komt later. Ik snap die volgorde en ik heb hem zelf aangehouden, maar hij klopt niet. Wie de schuur inricht als werkplaats denkt vanzelf na over verlichting en over waar de werkbank staat, en dat is verstandig, want een goede indeling maakt alles daarna makkelijker. In de inrichting van zo’n doe-het-zelf-hoek hoort de vraag waar de zuiger komt te staan er wat mij betreft net zo goed bij als de vraag waar het stopcontact zit. Hetzelfde geldt voor de bank zelf: als je toch een werkbank aan het bouwen bent die niet wiebelt, is dat het moment om er een plek onder vrij te houden voor de zuiger, zodat de slang niet elke keer dwars door de ruimte moet.
Twee gewoontes die niets kosten
Er is nog een kant die met geld niets te maken heeft. De twee dingen die het meeste fijnstof in mijn schuur veroorzaakten, waren droog vegen en de compressor. Met een bezem over een betonvloer gaan brengt alles wat er in een week is neergedaald in een keer terug in de lucht, en met perslucht je machines schoonblazen doet hetzelfde maar dan sneller. Ik veeg nu niet meer droog, ik zuig, en de perslucht gebruik ik alleen nog buiten met de deur achter me dicht.
Schuren blijft de grootste bron, en daar zit ook de meeste winst. Hoe fijner de korrel, hoe fijner het stof, en juist bij het afwerken sta je met je gezicht vlak boven het werkstuk. Wie weet welke korrel schuurpapier bij welke klus hoort, schuurt niet alleen sneller maar ook minder lang, en dat scheelt aan het eind van de middag meer dan je zou denken. Een excentrische schuurmachine met een afzuigaansluiting kost weinig meer dan een zonder, en dat verschil verdien je terug in de tijd die je niet kwijt bent aan schoonmaken.
Ik gun iedereen die grotere bandzaag. Maar als je maar een keuze hebt dit jaar, en je staat regelmatig een paar uur achter elkaar te zagen of te schuren, dan zou ik het geld aan de lucht in je schuur besteden. Een machine maakt je werk mooier. Afzuiging maakt dat je er over vijftien jaar nog steeds met plezier staat.